事Sự踢tích翁ông狀trạng瓊Quỳnh

Mr Nguyễn Quỳnh came from the village of Yên Vực, canton of Từ Quan, district of Hoằng Hoá, province of Thanh Hoá; he passed the provincial examination (cử nhân) in the Cảnh Hưng era of the Later Lê dynasty. [AI]

Ông Nguyễn Quỳnh người làng Yên Vực, tổng Từ Quan, huyện Hoằng Hoá, tỉnh Thanh Hoá; đỗ cử nhân đời Cảnh Hưng nhà Hậu Lê. [AI]

At seven or eight, at play he already had the air of a leader, using banana leaves as flags and lotus leaves as parasols; and he looked down on others. [AI]

Khi lên bảy lên tám tuổi, chơi nghịch đã có khí tướng người đứng đầu, lấy lá chuối làm cờ, lá sen làm lọng; mà lại có tính coi thường người khác. [AI]

One night at mid-autumn, playing under the moon with other children, he told them: “Make a palanquin and carry me in procession, and I'll take you to see a man with a head as big as a grain basket.” [AI]

Một đêm Trung thu, chơi trăng cùng lũ trẻ, ông bảo chúng: “Làm kiệu rước tao đi, thì tao đưa chúng bay đi xem người đầu to bằng cái bồ.” [AI]

The children did as he said and were all worn out. Quỳnh said: “Wait a little longer, then I'll take you to see it.” [AI]

Lũ trẻ nghe lời, rước đến mỏi mệt cả. Quỳnh bảo: “Chúng bay chờ thêm một chút, rồi tao đưa đi xem.” [AI]

Then he led them into a dark house: “All stand here while I go and light a lamp to show you the big-headed man.” The small ones were frightened and dared not look; only the big ones stayed, trying to be brave. [AI]

Rồi Quỳnh đưa lũ trẻ vào một căn nhà tối, bảo: “Đứng cả đây, để tao đi châm lửa soi cho xem ông đầu to.” Những đứa bé sợ hãi không dám xem; chỉ có đứa lớn cố ở lại. [AI]

When he had lit the lamp he said: “Look at the wall, there, the big-headed man has come out.” The children looked, and saw only Quỳnh's shadow on the wall, its head truly as big as a basket. [AI]

Thắp đèn xong, ông bảo lũ trẻ: “Kìa, chúng bay nhìn vào vách mà xem, ông đầu to đã ra đấy.” Lũ trẻ nhìn thì chỉ thấy bóng của Quỳnh trên vách, đầu to như cái bồ thật. [AI]

The children saw he had tricked them, and turned to make Quỳnh carry a mock palanquin for them; then he shouted at the top of his voice. His father, thinking the children were beating him, took a stick to them and they ran off [a word is unknown]. [AI]

Lũ trẻ biết bị lừa, quay ra bắt Quỳnh làm kiệu rước lại; ông liền kêu rầm lên. Ông bố tưởng lũ trẻ đánh con, cầm roi đuổi, lũ trẻ chạy [một chữ chưa rõ]. [AI]

Another day the family held a death-anniversary feast, slaughtered a pig and invited many guests. Everyone who saw Quỳnh found him clever, and fond of him, teased him [a word is unknown]. [AI]

Lại một hôm, nhà có giỗ, mổ lợn mời khách đông lắm. Ai thấy Quỳnh cũng cho là đứa trẻ lanh lợi, có lòng yêu mà [một chữ chưa rõ] trêu ghẹo. [AI]

A bachelor-graduate called Cát came up, pulled Quỳnh's ear and said: “I'll give you the first half of a couplet; if you can match it I'll let you go. Here it is: ‘The pig in the cấn corner eats the bran of the tốn corner.’” [AI]

Có một ông Tú tên là Cát chạy đến véo tai Quỳnh mà bảo: “Tao ra cho một vế câu đối, hễ đối được thì tao tha. Câu đối rằng: ‘Lợn cấn ăn cám tốn.’” [AI]

Quỳnh matched it at once: “A clever dog does not bite at random” [the master pulling his ear]. [AI]

Quỳnh đối ngay rằng: “Chó khôn chớ cắn càn” [ý chê ông Tú véo tai mình]. [AI]

The bachelor gave another: “Heaven brought forth Mr Tú Cát” [cát also means sand]; Quỳnh answered on the spot: “The earth cracked open a dung beetle” [bò hung, which lives in the earth]. The bachelor had to bite his tongue. [AI]

Ông Tú lại ra một vế nữa: “Trời sinh ông Tú Cát”; Quỳnh lại đối ứng khẩu: “Đất nứt con bọ hung”. Ông Tú đành phải câm miệng. [AI]

Later the royal astronomer, watching the sky, saw a bright star over the province of Thanh, and was sure that province had a man of talent, but did not know in which village; he went in and told the king. [AI]

Sau quan Tư thiên xem thiên văn, thấy trên địa phận tỉnh Thanh có một ngôi sao sáng, chắc rằng tỉnh ấy có người tài, nhưng không biết ở làng nào; vào tâu vua. [AI]

The king had the courtiers look into it. One reported: “Have the provincial officials of Thanh Hoá order every village in the region to present a pregnant billy goat; whoever fails within a month is to be punished.” The order went out to the villages. [AI]

Vua giao cho đình thần xét. Có một viên tâu: “Xin giao cho quan tỉnh Thanh Hoá truyền cho mỗi làng trong hạt phải tiến một con dê đực có chửa; hạn một tháng không có thì trị tội.” Lệnh truyền về các làng. [AI]

The notables were terrified, and Quỳnh's father even more, since he was an elder of the village and would be the first to be blamed; at home he grumbled and cursed the king for making such trouble. [AI]

Các kỳ mục lo sợ quá, mà ông thân sinh ra Quỳnh lại càng sợ hơn, vì mình là bậc huynh thứ trong làng, tất phải chịu tội trước; về nhà ông than vãn và oán trách nhà vua đòi những chuyện khó khăn. [AI]

Quỳnh saw his father looking glum and asked: “Father, what is worrying you today?” His father, irritated, scolded: “Village business, state business: what does a child know of it, to ask?” [AI]

Quỳnh thấy bố kém vui, mới hỏi: “Hôm nay thầy có việc gì mà lo phiền thế?” Ông bố đang bực, mắng: “Việc làng việc nước, trẻ con biết gì mà hỏi.” [AI]

Quỳnh, seeing his father would not tell, insisted on knowing, and the father had to tell him. Quỳnh said cheekily: “I thought it was something serious. You needn't worry about that, father: the king asks for one, but even if he asked for ten we could have them. [AI]

Quỳnh thấy bố không nói, nhất định hỏi cho ra, ông bố phải kể thật. Quỳnh láu lỉnh nói: “Con tưởng việc gì. Chứ việc ấy thầy cần gì phải lo. Nhà vua bắt nộp một con, chứ bắt nộp mười con cũng có. [AI]

Just go and tell the village to give us a hundred strings of cash, and let me go and look; if I can't find one, I alone will take the punishment for the whole village.” [AI]

Xin thầy cứ ra bảo làng cho một trăm quan tiền, để con đi tìm; nếu không được thì một mình con chịu tội cho cả làng.” [AI]

His father, finding the boy very sharp-tongued, thought: “Let's try listening to the child.” So he took the risk, went to the village to take the money, signed a pledge, and brought the money home for his son to buy the goat. [AI]

Ông bố thấy con nói hoạt bát lắm, nghĩ bụng: “Ta thử nghe trẻ con xem sao.” Mới đánh liều ra làng nhận tiền, làm giấy cam kết, rồi đem tiền về bảo con đi mua. [AI]

Quỳnh took the money and told his father they would leave early the next morning for the capital to buy it. At dawn, with balls of rice wrapped in cloth, father and son carried the money to Hà Nội to buy a goat. [AI]

Quỳnh nhận tiền, bảo bố sáng mai đi sớm ra kinh đô để mua. Sáng sớm hôm sau, khăn gói cơm nắm, hai bố con mang tiền ra Hà Nội mua dê. [AI]

When they arrived, Quỳnh had his father go and ask on which day the king would ride through the streets; having found out, on that day Quỳnh got up very early and slipped down under the culvert by the East Gate to lie in wait. [AI]

Đến nơi, Quỳnh bảo bố đi hỏi xem hôm nào vua ngự chơi phố. Hỏi được rồi, đến hôm vua ngự, Quỳnh dậy thật sớm, lẻn xuống dưới cống cửa Đông nằm chực. [AI]

Past noon he heard shouting, and carriages, horses and soldiers rumbling over the culvert; Quỳnh burst into tears just as the king's carriage came by. The king heard a child crying but saw no one, sent soldiers to look, and they pulled Quỳnh up from under the culvert. [AI]

Đợi đến quá trưa, nghe tiếng hò hét, xe ngựa quan quân đi rầm rập trên cống, Quỳnh liền khóc oà lên, vừa lúc xa giá nhà vua đi đến. Vua nghe tiếng trẻ khóc mà không thấy người, sai lính tìm, thì lôi được Quỳnh ở dưới cống lên. [AI]

The king asked: “Why did you crawl under the culvert?” Quỳnh, pretending not to know it was the king, said: “Sir, I saw so many carriages and horses I was scared to death, so I scrambled under the culvert.” [AI]

Vua hỏi: “Làm sao mày chui xuống cống?” Quỳnh giả cách không biết là vua, nói: “Thưa ông, tôi thấy đông xe ngựa, sợ chết khiếp, cho nên tôi chui xuống cống.” [AI]

The king asked: “Why are you crying?” “Sir, my mother died three years ago, and still my father hasn't given birth so I can have a little brother to carry; that's why I'm crying.” [AI]

Vua hỏi: “Làm sao mày khóc?” “Thưa ông, mẹ tôi chết đã ba năm nay, sao mãi không thấy bố tôi đẻ để tôi có em mà bế, nên tôi khóc.” [AI]

The king said: “What a silly boy: what man gives birth?” Quỳnh said: “Sir, just recently I saw the king order pregnant billy goats, so I thought that if billy goats get pregnant, my father could give birth too.” [AI]

Vua bảo: “Thằng bé này ranh thật, đàn ông nào lại đẻ?” Quỳnh nói: “Thưa ông, mới rồi tôi thấy vua truyền lấy dê đực có chửa, tôi tưởng dê đực chửa được thì bố tôi cũng đẻ được.” [AI]

The king and the officials burst out laughing, and knew at once that this child must be the man of talent of the bright star. The king rewarded him with money and decreed that the villagers need no longer present a goat. So Quỳnh got the hundred strings of cash for nothing, and his fame as a trạng began from then. [AI]

Vua và các quan bật cười, biết ngay đứa trẻ này tất là người tài ứng với ngôi sao sáng ấy. Vua liền thưởng tiền và phán tha cho dân làng không phải nộp dê nữa. Thế là Quỳnh được hưởng không trăm quan tiền, mà nổi tiếng trạng từ đó. [AI]

When Mr Quỳnh was studying, his family was poor, so he went to the Sồng temple to ask [the goddess] for land to farm for a share of the crop. He prayed and cast the coins to ask whether the Lady would take the roots or the tops; the first time she agreed to take the tops, so he planted tubers, and at harvest Quỳnh kept the roots and brought her the tops and the vines. [AI]

Lúc ông Quỳnh đi học, nhà nghèo, phải đến đền Sòng xin cấy rẽ. Quỳnh khấn và gieo âm dương xem Chúa thuận lấy gốc hay lấy ngọn. Lần đầu Chúa thuận lấy ngọn, thì Quỳnh trồng khoai củ; đến lúc thu hoạch, Quỳnh lấy gốc, còn ngọn và dây đem nộp Chúa. [AI]

The second time he cast the coins again, and the Lady agreed to take the roots and leave the tops to Quỳnh; so Quỳnh [planted] rice, and at harvest he cut the ears and brought her all the stubble. Twice caught out, the Lady was furious, but she had agreed and could do nothing. [AI]

Lần thứ hai lại gieo âm dương, Chúa thuận lấy gốc, để ngọn cho Quỳnh; thì Quỳnh [cấy] lúa, đến mùa gặt Quỳnh cắt bông, còn bao nhiêu gốc rạ đem nộp Chúa. Chúa hai lần mắc [mưu], giận lắm, nhưng đã trót thuận rồi, không làm thế nào được. [AI]

The third time Quỳnh came to ask, the Lady took both the roots and the tops, leaving the middle to Quỳnh. Quỳnh pretended to complain: “Sister, if you take that, what's left for me?” He prayed again and again, but the Lady would not listen. [AI]

Đến lần thứ ba, Quỳnh đến xin thì Chúa lấy cả gốc lẫn ngọn, còn khúc giữa cho Quỳnh. Quỳnh giả cách kêu ca: “Chị lấy thế thì em còn được gì nữa?” Khấn đi khấn lại, Chúa nhất định không nghe. [AI]

Quỳnh went home and planted only maize; when it was time to pick, he took all the cobs and brought her the tops and the roots. Tricked three times, the Lady took back the field and let him farm it no more; but in those three seasons Quỳnh had already made a good stake. [AI]

Quỳnh về trồng toàn ngô; đến kỳ bẻ, bao nhiêu bắp thì lấy, còn ngọn và gốc đem nộp Chúa. Chúa mắc mưu ba lần, đòi lại ruộng không cho cày nữa. Nhưng trong ba mùa ấy, Quỳnh đã kiếm được cái vốn to rồi. [AI]

Once Mr Quỳnh went to pay his respects at the shrine and, seeing that the Lady had a lot of money, decided to borrow some, praying: “I am terribly hard up these days, and you have money lying idle; please lend me some, sister, so I can make a profit and feed your nephews.” [AI]

Một lần ông Quỳnh vào yết đền, thấy Chúa có nhiều tiền bạc, định vay, mới khấn rằng: “Em độ này túng quẫn quá, mà chị có tiền để không, xin chị cho em vay để kiếm lời nuôi các cháu.” [AI]

Then he [cast] the coins: “If you lend me a quarter, let them fall [face down]; if you lend me a third, let them fall face up; if you lend me half, let them fall one up and one down.” So whichever way they fell, Quỳnh would win. [AI]

Nói rồi [gieo] âm dương: “Nếu chia tư, chị cho vay một phần, thì xin [sấp cả]; chia ba, chị cho em vay một phần, thì xin ngửa; nếu chị cho vay một nửa, thì xin một sấp một ngửa.” Thế là phần nào Quỳnh cũng được cả. [AI]

The Lady knew Quỳnh's tricks, and gave neither [face down] nor face up, nor one up and one down: she made the two coins spin and spin. [AI]

Chúa đã biết tính Quỳnh hay lừa, không cho [sấp], không cho ngửa, cũng không cho một sấp một ngửa, làm cho hai đồng tiền cứ quay tít mãi. [AI]

Seeing that, Quỳnh clapped his hands and cried: “The coins dance, the Lady is glad: [so] you agree to lend me all of it!” Then he carried [the money] home. Truly, the Lady, powerful as she was, was caught by Quỳnh's trick as well. [AI]

Quỳnh thấy thế vỗ tay reo lên: “Tiền múa, Chúa mừng; [thế là] chị bằng lòng cho em vay cả.” Nói xong đem [tiền] về nhà. Thật Chúa linh thiêng như thế mà cũng mắc mưu Quỳnh. [AI]

Mr Quỳnh lived at the same time as Thị Điểm: a man and a woman, the most gifted of their age. Thị Điểm was the daughter of the Bảng nhãn [the second laureate], who had very many students. Day after day Quỳnh pretended to come and listen to the essays being judged, to cast glances at Thị Điểm. [AI]

Ông Quỳnh sinh cùng thời với Thị Điểm, một trai một gái hay chữ nhất đời. Quan Bảng sinh ra bà Điểm, dạy học trò đông lắm. Quỳnh ngày ngày giả cách đến xem bình văn để ngấp nghé Thị Điểm. [AI]

The students understood, and went in to tell the Bảng nhãn; he had him brought in and questioned. Quỳnh said: “I am a student; I saw that Your Honour's school was judging essays, so I came to listen secretly.” [AI]

Học trò biết ý, vào thưa quan Bảng; ngài sai ra bắt vào hỏi. Quỳnh thưa: “Tôi là học trò, thấy trường quan lớn bình văn, tôi đến nghe trộm.” [AI]

The Bảng nhãn said: “I know. Don't pretend to be a student while playing the part of a philanderer. If you really are a student, I'll give you half a couplet; if you can't match it, you'll be beaten without mercy.” Quỳnh agreed. [AI]

Quan Bảng nói: “Ta biết. Anh đừng giả danh học trò mà bắt chước tuồng trai gái. Có phải là học trò thì ta ra cho một vế câu đối, không đối được thì đánh đòn không tha.” Quỳnh vâng. [AI]

The Bảng nhãn gave at once: “The demon clutching the seal stands at the door of the first laureate” [quỷ, khôi: the character 魁 khôi is 鬼 quỷ holding 斗]. Quỳnh matched it on the spot: “The tree leaning on the bàng tree peeps into the house of the Bảng nhãn” [mộc, bàng: 榜 bảng is 木 mộc beside 旁 bàng]. [AI]

Quan Bảng ra ngay một vế: “Thằng quỷ ôm cái đấu đứng cửa khôi nguyên” [chữ 魁 khôi gồm chữ 鬼 quỷ và chữ 斗 đấu]. Quỳnh đối ứng khẩu: “Con mộc dựa cây bàng dòm nhà bảng nhãn” [chữ 榜 bảng gồm chữ 木 mộc và chữ 旁 bàng]. [AI]

Seeing that Quỳnh could compose on the spot, the Bảng nhãn, who loved talent, took him in and paid for his studies. Quỳnh made great progress, and every essay of his was [praised] at the judging; from the day Quỳnh entered the school, the famous students lost their lustre. [AI]

Quan Bảng thấy Quỳnh xuất khẩu thành chương, có lòng yêu tài, nuôi cho ăn học. Quỳnh học tấn tới lắm, kỳ văn nào cũng được [khen] khi bình; từ ngày trường quan Bảng có Quỳnh vào, các học trò danh sĩ đều kém danh giá đi. [AI]

Seeing Quỳnh's great talent, the Bảng nhãn thought of giving him Thị Điểm in marriage, and Thị Điểm, hearing of it, agreed too. Quỳnh knew that with Điểm his old wish would be fulfilled; but having a lecherous streak, he could not wait, and kept making suggestive jokes. [AI]

Quan Bảng thấy Quỳnh học hành đại tài, có ý muốn gả Thị Điểm cho, mà Thị Điểm nghe cũng thuận. Quỳnh biết rằng Điểm về tay mình là thoả được ước nguyện xưa; song tính có máu dê, chỉ muốn ngay, cứ bóng gió trêu cợt chuyện kia chuyện nọ. [AI]

Thị Điểm was a proper woman and did not like such jokes, yet Quỳnh teased her all the more. One evening Thị Điểm let down the mosquito net and spread the mat, ready to step in to sleep. [AI]

Thị Điểm là người đoan chính, không ưa đùa cợt, mà Quỳnh lại càng trêu dai. Một buổi tối, Thị Điểm buông màn trải chiếu, chỉ còn nhấc chân vào ngủ. [AI]

Quỳnh had got in first and lay on the bed, propped up like a mast. Thị Điểm stepped into the net onto the bed and [touched it]; she started, thinking it was a snake; then, seeing it was Quỳnh, she at once recited half a couplet to hide her shame: [AI]

Quỳnh lên vào trước, nằm trên giường, dựng cột buồm lên. Thị Điểm vào màn, bước chân lên giường [chạm] phải, giật mình ngỡ là rắn; sau biết là Quỳnh, liền đọc ngay một vế câu đối để giữ thể diện: [AI]

“Inside the curtain there is no wind, yet the sail stands up by itself.” Quỳnh matched it at once: “In the breast there is no rain, yet the water flows on and on.” [AI]

“Trướng nội vô phong, phàm tự lập” (trong màn không có gió, mà buồm tự dựng). Quỳnh đối liền ngay: “Hung trung bất vũ, thuỷ trường lưu” (trong ngực không có mưa, mà nước vẫn chảy mãi). [AI]

Thị Điểm recited another: “The cactus planted in hard ground: the dragon stays a dragon” [rắn, long: hard, snake; dragon, loose]. Quỳnh answered at once: “The cucumber, slipped straight in a span: try it if you like.” [AI]

Thị Điểm lại đọc một vế nữa: “Cây xương rồng trồng đất rắn, long vẫn hoàn long” [chơi chữ rắn, rồng, long]. Quỳnh lại đối ngay: “Quả dưa chuột tuột thẳng gang, thử chơi thì thử” [chơi chữ chuột, thử (鼠 thử là chuột)]. [AI]