潘phan佩bội珠châu小tiểu史sử（摘trích）

A short biography of Phan Bội Châu. He came from the village of Đan Nhiễm, in the district of Nam Đàn, province of Nghệ An; he was born in 1866 and is now fifty-nine years old. [AI]

Tiểu sử Phan Bội Châu. Ông quê ở làng Đan Nhiễm, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An; sinh năm 1866, năm nay năm mươi chín tuổi. [AI]

His father was Mr Phan Văn Phổ, his mother Mrs Phan Thị Xuân. [AI]

Thân phụ là cụ Phan Văn Phổ, thân mẫu là cụ Phan Thị Xuân. [AI]

He came first in the regional examination of Nghệ An in the year canh tý (1900), with the mark “excellent” in all four papers, the first paper written on the theme of “ruling by both [virtue and law]”; the scholars all acknowledged him as a master of letters. [AI]

Ông đỗ thủ khoa trường thi Nghệ năm Canh Tý (1900), văn cả bốn kỳ đều hạng ưu, kỳ thứ nhất viết bài “kiêm trị”; giới sĩ phu đều phục ông là người hay chữ. [AI]

From childhood he wanted reform. In the year tân sửu (1901) he gathered like-minded friends to plan a political opposition, and wrote the book “Letter of blood and tears from the Ryukyus”, sent to the court officials and well-known scholars to stir the patriotism … [AI]

Ông từ nhỏ đã có chí cải cách. Năm Tân Sửu (1901), ông chiêu tập bạn đồng chí, mưu đồ cuộc phản đối chính trị, làm quyển “Lưu Cầu huyết lệ thư” gửi cho các triều thần và các danh sĩ để cổ động lòng ái … [AI]

… of the people. Later he went to Tonkin and made friends with famous men of the north, such as Mr Đốc Đinh Trạch and Tú Xương, then went up to Đề Thám, but did not achieve what he wanted. [AI]

… quốc của nhân dân. Sau ông ra Bắc Kỳ, giao du với các danh nhân ngoài Bắc như cụ Đốc Đinh Trạch, ông Tú Xương, rồi lên với Đề Thám, nhưng không đạt được chí. [AI]

In the sixteenth year of Thành Thái (1904) he returned to Annam and, with friends such as Nam Thịnh, Sơn Đẩu, Tú Định, Đặng Thái Thân, Đặng Tử Kính, Tăng Bạt Hổ, Ấm Hàm and others, and with the old Mr Đạo, organised a revolutionary party. [AI]

Năm Thành Thái thứ mười sáu (1904), ông về Trung Kỳ cùng các bạn như Nam Thịnh, Sơn Đẩu, Tú Định, Đặng Thái Thân, Đặng Tử Kính, Tăng Bạt Hổ, Ấm Hàm v.v., cùng với cụ Đạo tổ chức đảng cách mạng. [AI]

In the eleventh month of the year giáp thìn (1904/05) he went abroad, to Chaozhou in Guangdong, where he stayed with Liu Yongfu, and urged the Vietnamese living in China to form a party. [AI]

Tháng mười một năm Giáp Thìn, ông đi ra nước ngoài, sang Triều Châu, Quảng Đông, ở với Lưu Vĩnh Phúc, rủ người Việt Nam ở bên Tàu lập một đảng. [AI]

After a while he went on to Japan and made friends with Liang Qichao (called Yinbing) and with Chinese and Japanese people. [AI]

Được ít lâu, ông lại sang Nhật Bản, kết giao với Lương Khải Siêu (hiệu Ẩm Băng) cùng những người Tàu, người Nhật. [AI]

In 1906 he went back to China to bring Prince Cường Để to Japan and founded the Modernisation Society (Duy Tân hội), raising money in the south and encouraging young people to go abroad to study. [AI]

Năm 1906, ông trở về Tàu đón ông Cường Để sang Nhật lập hội Duy Tân, cổ động quyên tiền trong Nam và khuyên nhủ thanh niên đi du học. [AI]

In 1909 he was expelled by the Japanese and had to go back to China, where with Chinese people he organised the Vietnam Restoration Society (Việt Nam Quang Phục hội). [AI]

Năm 1909, ông bị người Nhật trục xuất, phải về Tàu, cùng người Tàu tổ chức hội Việt Nam Quang Phục. [AI]

In 1911 he went to Siam, then on to Germany and Russia. [AI]

Năm 1911, ông sang Xiêm La, rồi lại sang Đức, sang Nga. [AI]

In 1913, because some people who used violence named him as their leader, a court sentenced him to death in his absence. [AI]

Năm 1913, vì có những người bạo động khai là do ông xui khiến, ông bị toà án khép tội tử hình vắng mặt. [AI]

In July 1925 he was arrested in China; on 23 November the criminal commission sentenced him to hard labour for life; on the twenty- … [AI]

Tháng bảy năm 1925, ông bị bắt ở Tàu; ngày 23 tháng 11 dương lịch, hội đồng đề hình kết án khổ sai chung thân; ngày hai … [AI]

… fourth of December, the Governor-General ordered his pardon. [AI]

… mươi bốn tháng 12 dương lịch, quan Toàn quyền ra lệnh ân xá. [AI]

While abroad he wrote for newspapers and wrote books. One of them, on the principle of what he had learned in nine years, urged his countrymen to give up violence for good and, following the example of Arabia and the Philippines, to study hard so as to reach civilisation, and then the French would grant self-government. [AI]

Trong thời gian ở nước ngoài, ông có viết báo và làm sách. Trong những sách ấy có quyển “Dư cửu niên sở đắc chi chủ nghĩa” khuyên đồng bào nên bỏ hẳn lối vũ lực, theo gương Ả Rập và Phi Luật Tân, cố sức học hành để tiến lên đường văn minh, thì người Pháp sẽ cho tự trị. [AI]

The book “Methods for the creation of the young of southern Việt” spoke of the progress the French government had brought to Annam; he also wrote the “Letter of political views on Franco-Vietnamese cooperation”, signed Độc Tỉnh Tử, and many other books. [AI]

Quyển “Sáng tạo thiếu niên Nam Việt chi phương pháp” có nói những điều tiến bộ mà chính phủ Pháp đã đem lại cho nước Nam; ông lại viết quyển “Pháp Việt đề huề chính kiến thư”, ký tên Độc Tỉnh Tử, và nhiều sách khác nữa. [AI]

After the criminal commission sentenced him to hard labour for life, the people campaigned hard for his release. [AI]

Sau khi hội đồng đề hình xử phạt ông khổ sai chung thân, quốc dân ra sức vận động để ông được tha. [AI]

On 29 November the president of the Mutual Aid Society of Annam sent a telegram to the Governor-General, asking him to take pity on Mr Phan, a man of Annam in distress. [AI]

Ngày 29 tháng 11 dương lịch, ông hội trưởng hội Trung Kỳ Tương Tế gửi cho quan Toàn quyền một bức điện tín, xin ngài đoái thương đến ông Phan, là người Trung Kỳ đang mắc nạn. [AI]

On 30 November the society received the Governor-General's reply by telegram, as follows: “The Governor-General of Indochina to Mr Hoàng Tiến Giảng, president of the Mutual Aid Society of Annam: I have informed the two defence lawyers of Phan Bội Châu that I intend, when I come to Hanoi, to begin a review of the case file … [AI]

Ngày 30 tháng 11 dương lịch, hội mới nhận được điện tín trả lời của quan Toàn quyền như sau: “Quan Toàn quyền Đông Pháp trả lời ông Hoàng Tiến Giảng, hội trưởng hội Trung Kỳ Tương Tế: Bản chức đã thông báo cho hai trạng sư bào chữa trong vụ Phan Bội Châu biết rằng bản chức định khi nào ra Hà Nội sẽ bắt đầu xét lại hồ sơ … [AI]

… I also hope that this review will enable me to answer with clemency the trust the Vietnamese people have placed in me since I came to this country.” [AI]

… Bản chức cũng mong rằng việc này, sau khi xét lại, sẽ giúp bản chức có thể lấy chính sách khoan hồng mà đáp lại lòng tin cậy của dân chúng Việt Nam đối với bản chức từ khi bản chức mới đến xứ này.” [AI]

On 5 December the Governor-General arrived in Hanoi. At the top of Gia Long street a group of about forty students of the colleges cheered him with one voice and held up a white banner with these words in large letters, [AI]

Hôm mùng 5 tháng 12 dương lịch, quan Toàn quyền tới Hà Nội. Khi đến đầu phố Gia Long thì có một nhóm sinh viên các trường cao đẳng, đông đến bốn mươi người, đồng thanh chúc mừng quan Toàn quyền và giương cao một tấm vải trắng viết thật to những chữ này, [AI]

written in French, but translated into Quốc Ngữ as follows: “Mr Varenne, socialist: long life! Save Mr Phan Bội Châu, abolish the policy of colonial oppression.” [AI]

viết bằng chữ Tây, dịch ra quốc ngữ như sau: “Ông Varenne, người đảng xã hội, muôn năm! Xin cứu ông Phan Bội Châu, bỏ chính sách thuộc địa áp chế đi.” [AI]

A little further, at the top of Tràng Tiền street, a group of more than sixty students also raised a banner with words of welcome for the Governor-General, asking him to review Mr Phan's sentence and acquit him. [AI]

Đi một quãng nữa, đến đầu phố Tràng Tiền, lại có một nhóm sinh viên hơn sáu mươi người cũng giương lên một tấm vải viết những lời chúc tụng quan Toàn quyền, và xin ngài xét lại bản án của ông Phan, cho ông được trắng án. [AI]

There were many more such places, all college students who had divided up to make these fitting requests. [AI]

Còn nhiều nơi như thế nữa, đều là sinh viên các trường cao đẳng chia nhau ra để thỉnh cầu những điều chính đáng ấy. [AI]

Passing the places where the students stood and hearing them cheer, the Governor-General raised his hat each time and waved gently, as if to say he had understood. While … [AI]

Quan Toàn quyền đi qua những nơi sinh viên đứng, nghe tiếng tung hô thì đều ngả mũ chào và khẽ giơ tay vẫy, như ý bảo là ngài đã hiểu thấu rồi. Trong … [AI]

… the students cheered happily, the editor of the paper Minh Kê took a few photographs; he also went to shake the students' hands and praise them. What they did was not without effect. [AI]

… khi các học sinh chúc tụng vui vẻ thì ông chủ báo Minh Kê có chụp được mấy tấm ảnh; ông lại đến bắt tay các học sinh mà khen ngợi. Việc các ông làm rồi cũng có hiệu quả. [AI]

When the Governor-General's car reached the top of Mới street, a group of about a hundred women knelt in the road to present a letter asking for Mr Phan's pardon; at their head was an old woman of sixty or seventy with snow-white hair. Their letter to the Governor-General was very moving. [AI]

Khi xe quan Toàn quyền đến đầu phố Mới, lại có chừng trăm bà quỳ giữa đường dâng một bức thư xin tha tội cho ông Phan; đứng đầu là một bà cụ đã sáu bảy mươi tuổi, tóc bạc phơ. Bức thư các bà dâng lên quan Toàn quyền lời lẽ rất cảm động. [AI]

In Hanoi, on the day the women students of the Teachers' College were received by the Governor-General's wife, they asked for Mr Phan's pardon. [AI]

Tại Hà Nội, hôm các nữ sinh trường Cao đẳng Sư phạm lên yết kiến bà Toàn quyền, họ có xin ân xá cho ông Phan. [AI]

In the capital, Huế, at the Đồng Khánh girls' school, the teachers and pupils together sent a telegram to the Governor-General's office asking for Mr Phan's pardon, but the telegraph office held it back and did not send it. [AI]

Tại kinh đô Huế, ở trường nữ học Đồng Khánh, các cô giáo cùng nữ sinh đồng lòng gửi điện tín ra phủ Toàn quyền xin ân xá cho ông Phan, nhưng sở điện báo giữ lại không gửi đi. [AI]

Afterwards, when the officials asked who had started it, all of them except the headmistress, from the teachers to the pupils, owned up; even girls of nine or ten raised their hands to say they had taken part. [AI]

Sau đó quan hỏi xem ai đề xướng ra việc ấy, thì trừ bà hiệu trưởng ra, từ cô giáo đến học trò đều nhận cả; đến những cô bé mới chín mười tuổi cũng giơ tay nhận là có dự vào việc ấy. [AI]

So it was with the people towards Mr Phan, and yet there were heartless people who did vile things, as in an article by Mr Đoạn Tràng printed in the Minh Kê, which says as follows: “In the … [AI]

Quốc dân đối với ông Phan là như thế, mà lại có những kẻ nhẫn tâm làm điều đê tiện, như trong một bài của ông Đoạn Tràng đăng trên báo Minh Kê, nói như sau: “Ngày … [AI]

… old days, whoever rebelled against the king had his three families put to death. But since the French came as protectors, wiping out a man's line like that has been held excessive and inhuman, [the rest of the sentence is unclear] that is, against the treaty. [AI]

… xưa, hễ ai phản vua thì lập tức bị tru di tam tộc. Song từ ngày người Pháp sang bảo hộ đến nay, thì việc làm tuyệt tự người ta như thế bị coi là quá đáng và bất nhân, [phần sau của câu chưa rõ] tức là trái với điều ước. [AI]

Readers will remember the words of Mr Sarraut, the former Governor-General, to the public: “What the protecting state needs most is not to offend the customs and laws of the natives”; and so the administrators carried out the orders from above. [AI]

Độc giả còn nhớ lời quan Sarraut, quan Toàn quyền trước, nói với công chúng rằng: “Nhà nước bảo hộ cần nhất là không xâm phạm đến phong tục, luật lệ của dân bản xứ”; nên các nhà cai trị cứ thế mà thi hành lệnh trên. [AI]

Now let me tell readers how cleverly that policy of preservation has been carried out. Ten days after Mr Phan Bội Châu was arrested, the district chief of Nam Đàn, Mr Phan's home district, came cringing to the Résident and said: “Now that old Phan Bội Châu has been arrested, I beg Your Excellency to have his sons arrested too.” [AI]

Nay tôi xin kể để độc giả biết chính sách bảo tồn ấy đã được thi hành khéo léo thế nào. Bắt được ông Phan Bội Châu mười ngày thì viên tri huyện Nam Đàn, huyện quê ông Phan, khúm núm đến bẩm quan Sứ rằng: “Nay lão Phan Bội Châu đã bị bắt, xin quan lớn cho bắt luôn mấy người con của hắn.” [AI]

Everyone knows that the Résident is a just and educated man, so at first he paid no heed to the senseless words of his servant. But the district chief, sure he would earn great merit, seeing the official hesitate, scratched his head and pleaded further: “Your Excellency, if you do not let us arrest them, we fear that when you think again later it will be too late; their father is caught in Heaven's net …” [AI]

Ai cũng biết quan Sứ là người công minh, có học thức, nên lúc đầu ngài chẳng để ý đến lời nói vô lý của kẻ tôi tớ. Song viên tri huyện chắc mẩm mình sẽ có công to, thấy quan lưỡng lự thì gãi đầu gãi tai nỉ non thêm: “Bẩm lạy quan lớn, không cho bắt chúng nó thì chúng con e sau này quan lớn nghĩ lại thì đã muộn rồi, cha chúng nó đang mắc lưới trời …” [AI]

“… who knows whether later they will not slip abroad and run riot, carrying on their father's work. A hundred thousand bows, Your Excellency, please take care.” It would really be of great profit [or harm] to the great French state. [AI]

“… biết đâu sau này chúng nó chẳng trốn ra nước ngoài tung hoành mà nối nghiệp cha. Trăm nghìn lạy quan lớn, xin ngài lưu tâm.” Thật là có lợi hại cho nhà nước Đại Pháp nhiều lắm. [AI]

“Your Excellency, in France as in Annam we have a saying: ‘Like vegetable, like worm; like father, like son.’ I beg Your Excellency, lamp of Heaven, to grant what we ask and wipe out this rebel brood at once.” [AI]

“Bẩm quan lớn, bên Pháp cũng như bên An Nam chúng con có câu rằng: ‘Rau nào sâu ấy, cha nào con ấy.’ Xin quan lớn đèn trời soi xét y lời chúng con, ngay bây giờ trừ tiệt lũ phản nghịch đi.” [AI]

He talked on until the Résident gave in. Readers, consider that man: seeing that his words had worked, he waved his hands, flared his nostrils and laughed loudly, his mouth stretched to his ears, sure that at the French New Year he would at least wear the heavy Legion of Honour. [AI]

Nói mãi, quan Sứ phải xiêu lòng. Độc giả thử xem con người ấy: thấy lời mình nói đã có hiệu quả thì khoa tay, nở mũi, cười sằng sặc, miệng ngoác đến mang tai, chắc mẩm rằng đến tết Tây ít ra cũng được đeo Bắc Đẩu bội tinh. [AI]

At once an order went to the village, commanding the canton chief, the village head and the notables to arrest Mr Phan's two sons and bring them to the district; without a word or a hearing they were locked up for a few days and then sent to the province. [AI]

Lập tức có trát về làng, sức cho chánh tổng, lý trưởng, kỳ hào đến bắt hai cậu con trai ông Phan đem lên huyện; chẳng nói chẳng tra, cứ tống giam mấy hôm rồi giải lên tỉnh. [AI]

Later, seeing that the boys were gentle, knew their place and did not resist, and since the province lacked servants, the governor asked to use the elder to sweep the hospital and made the younger a helper on a motor lorry; and now they have been made servants to the waiters of a French restaurant. [AI]

Sau thấy các cậu hiền lành, biết thân phận, không chống cự gì, lại nhân trong tỉnh thiếu người hầu hạ, viên tổng đốc xin dùng cậu anh quét dọn nhà thương, còn cậu em thì bắt đi phụ xe ô tô; rồi bây giờ thì bắt làm đầy tớ cho mấy chú bồi hàng cơm Tây. [AI]

Seeing such cruelty, which of the people of Annam is not heartbroken? We tell the public plainly, and ask: what crime have the children … [AI]

Dân An Nam thấy sự tàn nhẫn như thế, ai mà không đau lòng đứt ruột; chúng tôi nói rõ cho công chúng biết, và thử hỏi con cái … [AI]

… of Mr Phan Bội Châu committed, that they must bear such suffering and shame? Did Mr Phan not [the word is unknown] his wife and part from his children before he went abroad? To oppress two innocent boys without a father like this is truly cowardly, truly base. [AI]

… ông Phan Bội Châu có tội tình gì mà phải chịu khổ nhục như thế? Vậy chẳng phải ông Phan trước khi xuất ngoại đã [chữ chưa rõ] vợ, từ con rồi sao? Ức hiếp hai đứa trẻ vắng cha mà vô tội như thế, thật là hèn quá, thật là đê mạt quá. [AI]

What does the state fear from those children, who parted from their father long ago and have lived at home with their mother ever since? How could they have been steeped in their father's ideas and know the path of revolution? As for the district chief who so rashly had Mr Phan's sons arrested, every Vietnamese with a heart must hold that he is no longer a Vietnamese. [AI]

Nhà nước còn sợ gì lũ trẻ ấy, đã sớm lìa cha, ở nhà với mẹ bấy lâu nay, thì làm sao mà tiêm nhiễm được chủ nghĩa của cha mà biết đường cách mạng? Việc viên tri huyện hấp tấp bắt hai con ông Phan như thế, người Việt Nam ai có lòng hẳn phải cho rằng kẻ ấy không còn là người Việt Nam nữa. [AI]

We the people hope that this article will reach the Governor-General, and that he will graciously save Mr Phan's two sons from bondage. Respectfully submitted to the Governor-General for his consideration. [AI]

Chúng tôi, dân chúng, ao ước rằng bài này sẽ thấu đến quan Toàn quyền, để ngài ra ơn cứu vớt hai con ông Phan thoát vòng nô lệ. Kính trình quan Toàn quyền xét cho. [AI]