桂quế山sơn三tam元nguyên詩thi集tập：改cải良lương賦phú

Brothers, oh brothers! The world turns round and round; [AI]

Anh em ơi, anh em ơi! Cuộc thế xoay vần, [AI]

the workings of Heaven open and close. Think every matter through: only the clever get the better of others. [AI]

cơ trời khép mở. Hãy nghĩ cho hết lẽ: có khôn mới thắng được người. [AI]

The waves of competition surge over the whole globe; one wants this, another that, no two are alike. “A habit for life, a fault until death” (character does not change). [AI]

Sóng cạnh tranh dâng lai láng khắp hoàn cầu; người muốn thế này, kẻ muốn thế khác, chẳng ai giống ai. “Sống một nết, chết một tật.” [AI]

Roads of contact open across the continents; many are clever, many are foolish. Look and you will see it: people come in three ranks, goods in three kinds. [AI]

Đường giao thiệp mở mang khắp đại lục; người khôn cũng nhiều, kẻ dại cũng lắm. Nhìn đó cũng biết: “người ba đấng, của ba loài”. [AI]

Mankind is divided by colour: yellow, white, red, black. A king’s child is cherished by the king, a lord’s child by the lord; [AI]

Giống người chia ra nhiều sắc: vàng, trắng, đỏ, đen. Con vua thì vua yêu, con chúa thì chúa quý; [AI]

everyone thinks in his own heart. There are trades enough — study, farming, trade, crafts; what is his he carries, what is hers she carries; [AI]

ai cũng nghĩ riêng trong bụng. Công việc có đủ nghề: học, cày, buôn, thợ; của anh anh mang, của nàng nàng xách; [AI]

how could one sit idle with hands hanging down? Little honey and many flies — think how others strain to compete; how can land lie fallow and ready wealth be handed over to them? [AI]

ngồi không sao nỡ buông tay? Mật ít ruồi nhiều — nghĩ người ta ra sức đua tranh; sao đành để đất bỏ hoang, của sẵn đem dâng người? [AI]

They would even dig out the roots of the red tree (the meaning of “cây đỏ” is unclear). “The orange makes the mandarin bear it” — what was done before now brings haste and trouble. Luckily Heaven opens a way and we wake from the dream; [AI]

Họ còn toan đào hết gốc cây đỏ (nghĩa “cây đỏ” không rõ). “Quýt làm cam chịu” — việc trước nay thành ra tất tưởi. May thay trời mở lối, cơn mê chợt tỉnh; [AI]

now we have tasted the good wine. Good thinking, and good doing: raise your spirit, do not keep your old stupidity. [AI]

rượu ngon nay đã nếm qua mùi. Nghĩ hay, làm mới hay: hãy nhấc tinh thần lên, đừng giữ cái ngây dại cũ. [AI]

Sluggish like the temple keeper who enters the shrine, looking … (two words missing in the source). Before was one thing, now it is another; [AI]

Lừ đừ như ông từ vào đền, trông chiều … … (nguồn thiếu hai chữ). Khi trước khác, bây giờ lại khác; [AI]

change your dress and do not follow the old ways, trailing along like a ritual attendant who has lost his wife — he looks ridiculous. “Without a teacher, how would you succeed?” [AI]

đổi cách ăn mặc, đừng theo lối hủ, lướt thướt như lễ sinh mất vợ, trông buồn cười. “Chẳng thầy đố mày làm nên.” [AI]

Look at the higher classes, and at the young men; in study, one heart exhorts another to become clear-sighted. “With money you can buy even an immortal.” [AI]

Kìa bậc cao đẳng, kìa các chàng trai; việc học hành cùng một lòng khuyên răn nhau cho sáng suốt. “Có tiền mua tiên cũng được.” [AI]

Central provinces, border provinces — trade opens a hundred roads; do not fear distance. The tailor lives on scraps, the painter on paste; [AI]

Nào trung châu, nào biên tỉnh — việc buôn bán mở trăm đường, chớ ngại xa xôi. Thợ may ăn giẻ, thợ vẽ ăn hồ; [AI]

but better is the man who keeps an honest heart. A big profit is better; picked-up trifles are worth nothing. (A note says one character is abbreviated.) [AI]

nhưng sao bằng người giữ bụng tin ngay. Lợi lớn mới hơn; của nhặt vặt vãnh thấm vào đâu. (Một chữ trong nguồn viết tắt.) [AI]

Going hunting, take a gourd; going fishing, take a basket; how much more so to learn the trade of the tễu (the jester of the folk theatre); [AI]

Đi giăng bẫy phải sắm bầu, đi câu phải sắm giỏ, huống chi học nghề chơi tễu; [AI]

the tools must be complete, empty hands are not yet sure of ten out of ten. Speaking of a livelihood: those above must first be thrifty — if the husband eats pâté and the wife eats pickled pork rolls, [AI]

đồ nghề phải đủ, tay không chưa chắc mười phần. Nói chuyện sinh nhai: bậc làm trên trước phải biết dè sẻn — chồng ăn chả, vợ ăn nem, [AI]

why should those below not waste too? Looking at the community: at the start the point is to be of one mind. “The man says chicken, the woman says duck” (talking at cross purposes) — [AI]

kẻ dưới tội gì không phí phá. Xem trong đoàn thể buổi đầu, cốt phải chung một bụng. “Ông nói gà, bà nói vịt” — [AI]

with such things you must not drag it out. If you are clever, show each other how; do not think I am speaking falsely, [AI]

việc gì cũng không nên để lây nhây. Có khôn thì chỉ cho nhau, chớ nghĩ rằng ta nói dối, [AI]

so that “the old ghost bullies the new ghost” (the old hands the newcomers). To do well, keep to the whole; do not mix with the idle and good-for-nothing, [AI]

mà rước chuyện “ma cũ nạt ma mới”. Muốn hay thì phải giữ cho trọn; đừng chơi với kẻ hư hoang, [AI]

and so make a healthy pig into a fine pig (the sense is unclear: perhaps “do not spoil what is sound”). “When you eat the fruit, remember who planted the tree”: [AI]

kẻo chữa lợn lành thành lợn tốt (nghĩa không rõ, có lẽ “đừng làm hỏng cái đang lành”). “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”: [AI]

for thousands of years the virtue of Shun and the grace of Yao have lain heavy on our shoulders; [AI]

mấy nghìn năm đức Thuấn ơn Nghiêu đè nặng trên vai; [AI]

how can we repay it so that the wish endures? “Without flour you cannot make paste.” Do not drown in thirty thousand volumes or in the sea of love; [AI]

làm sao báo đáp cho bền lòng nguyện? “Có bột mới gột nên hồ.” Đừng chìm đắm trong ba vạn quyển sách hay bể ái; [AI]

let it sink deep into the mind; civilisation first, then talent comes. The way of friendship needs a whole person; “near ink you turn black, near a lamp you are bright”. [AI]

hãy khắc sâu vào óc; có văn minh rồi mới nảy ra tài. Đạo tri giao cốt ở người trọn vẹn; “gần mực thì đen, gần đèn thì sáng”. [AI]

In dealing with others, know the way: “in a gourd you are round, in a tube you are long” (you take the shape of your surroundings). “A woman with a husband is like a dragon with fins”; [AI]

Trong cách cư xử phải biết lối: “ở bầu thì tròn, ở ống thì dài”. “Gái có chồng như rồng có vây”; [AI]

for a hundred years she keeps the way of leading and following, lifting the jade tray level with her brow; whoever keeps the right and the ordinary is respected by all. “A child with a father is like a house with a roof”: [AI]

trăm năm vẹn đạo xướng tuỳ, nâng án ngang mày; ai giữ lẽ phải và lẽ thường cũng được người nể. “Con có cha như nhà có nóc”: [AI]

keep devoted to filial care, (the phrase “vẻ ban quanh gót” is unclear), and the heart above, looking down, is glad. “Do not let go of the oar because you see waves”. [AI]

một mực chăm đường hiếu dưỡng, (câu “vẻ ban quanh gót” không rõ), lòng bề trên nhìn xuống cũng thêm vui. “Chớ thấy sóng mà buông tay chèo.” [AI]

I dare to advise everyone to think and take care; stand with a firm foot and you will surely succeed. While you walk, stride out on the long road; [AI]

Dám khuyên ai biết nghĩ biết lo; đứng vững chân thì hẳn thành công. Đang đi, hãy sải bước trên đường dài; [AI]

look at those who show off cleverness and skill — a wrong step, and they fear they will never finish. “Though hungry, be clean; though in rags, be fragrant” (the source has “đổi” for “đói”). [AI]

kìa những kẻ khoe khôn khoe khéo, lỡ bước thì sợ không xong. “Đói cho sạch, rách cho thơm” (nguồn viết “đổi”). [AI]

Not like those who “fatten the heron in muddy water” (profit from trouble), giving no thought to their own children’s heavy lot. “Chew when you eat, think when you speak”; [AI]

Há như ai “nước đục béo cò”, chẳng nghĩ đến con cái mình, nặng tay rìu búa. “Ăn có nhai, nói có nghĩ”; [AI]

do not attempt “catching a parrot in a blind sky” (the saying is unclear); when luck turns, one puts on the belt and cap of office. The path to rank is joyful, but full of worry, [AI]

chớ toan chuyện “mù trời bắt két” (câu không rõ); gặp thời vận, lên mặt cân đai. Bước công danh vui lắm cũng lo nhiều, [AI]

and a man who thinks himself better than the rest, “setting a bamboo trap”, should not be so eager for the trade of catching fish. On the road of fame and gain, this one is honoured, that one disgraced; [AI]

trong lòng tưởng chắc hơn ai, “đơm đó ngọn tre”, đừng háo hức chi nghề kiếm cá. Đường danh lợi, kẻ vinh người nhục; [AI]

“if you get a bite, you get a name” (the glutton’s reputation), “waving your hands in the bag”; do not be so mad about the feast of sticky rice. It is sad to see someone “part the leaves to look for worms” (nitpicking). [AI]

“có miếng thì mang lấy tiếng”, “múa tay trong bị”; chớ mê mẩn chuyện ăn xôi. Thảm thay kẻ “vạch lá tìm sâu”. [AI]

“Pleasing the land displeases the ferry” (gaining one friend, losing another) — think how to be fair. What good is “frying potsherds to get fat” (squeezing profit from nothing), [AI]

“Được lòng đất mất lòng đò” — nghĩ sao cho phải. Hay gì chuyện “rán sành ra mỡ”, [AI]

or “tying the cat’s neck and hanging the dog’s” (shifting blame)? That is enough. Green outside, red inside — they think nothing of the lord’s coat and the king’s rice; [AI]

hay “buộc cổ mèo treo cổ chó”? Thế là đủ. Xanh vỏ đỏ lòng — chẳng nghĩ gì tới áo chúa cơm vua; [AI]

“living in the temple, burning the temple”: what is the sense in such troublemakers? Everyone has a father’s home and ancestors’ land where the afterbirth is buried; [AI]

“ở chùa đốt chùa” — kể chi nghĩa lý đồ náo động. Ai cũng có quê cha đất tổ, nơi chôn nhau cắt rốn; [AI]

“sitting in a basket, lifting the basket” (the saying is unclear); those who keep to the end are men of substance. “One pillar cannot build a house”; [AI]

“ngồi thúng cất thúng” (câu không rõ); ai có thuỷ chung mới là người hẳn hoi. “Một cột làm chẳng nên nhà”; [AI]

we must help one another so that the work turns out well. “Fence each fruit you eat” (guard what you have). “Two small measures go into one big”; [AI]

phải giúp nhau cho việc nên tốt tươi. “Ăn quả nào rào quả ấy.” “Hai thưng cũng vào một đấu”; [AI]

if you know how to reckon, why fear a bad time? Eat today, worry about tomorrow. In the way of using talent, we have cast off all empty show; [AI]

hễ biết tính thì sợ chi cơn túng thiếu, ăn bữa hôm lo bữa mai. Lối dùng tài đã bỏ hết hư hoa; [AI]

look at those who are good at poems and at rhapsodies, at classics and essays and writings — (“đất đuôi nòng nọc”, unclear). The way of progress is to find real results; [AI]

kìa những anh giỏi thơ, giỏi phú, giỏi kinh nghĩa, giỏi văn sách — (“đất đuôi nòng nọc”, không rõ). Đường tiến hoá cốt tìm ra hiệu quả thực; [AI]

look at those with their hats, their shoes, their walking-sticks, their umbrellas — fine to look at but empty inside. “When the fence falls, the vine climbs”: [AI]

kìa những kẻ nào mũ, nào giày, nào ba toong, nào ô máy — bề ngoài tốt mà bên trong rỗng. “Giậu đổ bìm leo”: [AI]

it is our own folly; why blame anyone else? Sleeping as if dead, living as if drunk — the mirror of old customs hangs before our faces. “When the old bamboo ages, shoots come up”; [AI]

cũng tại ta mê man; còn trách chi ai. Chết ngủ sống say — gương hủ tục đã treo ngay trước mặt. “Tre già măng mọc”; [AI]

those before us we hope will remain; eager, seek a way to learn well. The bell of freedom has now rung in our ears. Think far ahead: the state of things is laughable, [AI]

bậc đi trước mong còn ở lại; hăm hở tìm phương học khéo. Chuông tự do nay đã đánh vang tai. Nghĩ xa, thế sự cũng buồn cười, [AI]

no different from the mud wasp that feeds the spiders as its own young. Not yet standing firm, our strength must bend; do not hurry to say you have won; [AI]

chẳng khác nào con tò vò nuôi con nhện. Đứng chưa vững thì sức mình còn phải nhún; chớ vội cho là được; [AI]

“a grasshopper kicking an elephant”. When you are big and strong, a small cat can catch young mice; with such strength, do not force it; [AI]

“châu chấu đá voi”. Bao giờ lớn mạnh, mèo nhỏ mới bắt chuột con; sức ấy xem ra đừng gượng; [AI]

those who are sweet but not yet firm, “who buy fake goods with real money” — consider this matter carefully lest you err. “The rich make a lined coat, the poor a single” — how hard it is! [AI]

mấy kẻ ngọt ngon mà chưa vững, “tiền thật mua của giả” — xét kỹ kẻo sai. “Giàu làm kép, hẹp làm đơn” — cơ cực dường nào, [AI]

Weigh the situation: that is the right way. (“Nhật che mưa, thưa che gió”: probably “thick shelter from rain, thin from wind”.) In such a time of wind and dust, [AI]

liệu thế đắn đo mới phải. (“Nhật che mưa, thưa che gió”: có lẽ là “dày che mưa, thưa che gió”.) Trong hội phong trần ấy, [AI]

set to work and make shift, as a man should. Not like those who wait with open mouth for a cough (probably “for a fig to fall”): sow, then watch; plant, then eat; [AI]

hãy ra tay xoay xở cho đáng nam nhi. Chớ như kẻ há miệng chờ (có lẽ là “chờ sung rụng”): có cấy có trông, có trồng có ăn; [AI]

work hard to improve things; a flourishing foundation is not hard to build if the base is firm. Only on reflection does one know the hand’s touch and the medicine (the sense is unclear). “Learn to eat, learn to speak, learn to wrap, learn to open”: [AI]

ra sức sửa sang, nền hưng vượng không khó xây nếu móng vững. Suy ra mới biết “đất tay hay thuốc” (nghĩa không rõ). “Học ăn, học nói, học gói, học mở”: [AI]

with quick feet and brisk steps, the sea of suffering can still be crossed. Trust only someone honest and truthful. “Going out, ask the old; coming home, ask the young.” [AI]

chân nhanh bước mau thì bể trầm luân vẫn qua được. Thấy ai ngay thật mới nên tin. “Đi ra hỏi già, về nhà hỏi trẻ.” [AI]

Think: if you are so dull, how could you not know? “A tasty bite is remembered long, a painful word for life.” Turning the world around (“hồi thiên”) is not done in a moment; think it through deeply; [AI]

Nghĩ mình có ngu muội gì mà chẳng biết. “Miếng ngon nhớ lâu, điều đau nhớ đời.” Việc hồi thiên đâu xong trong chốc lát; bụng phải nghĩ cho sâu, [AI]

do not be disorderly like “gruel with too little rice”, which turns to mush. Whoever loves the country keeps it in mind for a hundred years; hold it firmly in hand, [AI]

đừng lộn xộn như cháo ít cơm, sợ khi nát bét. Lòng ái quốc dẫu trăm năm cũng ghi nhớ; tay cầm cho vững, [AI]

lest you are hasty “like onion without salt” and take no root. Please do not stare at one another. “Too many monks, and nobody shuts the temple door” — [AI]

kẻo lanh chanh “như hành không muối”, chưa rễ đã ăn ai. Xin đừng trợn mắt nhìn nhau. “Lắm sãi không ai đóng cửa chùa” — [AI]

in such times, this land and water, everyone must plan with all their strength. Stop boasting and lying; “ten elephants cannot get a bowl of broth” (big talk, no result), [AI]

trong hội này, nước non này, ai cũng phải lo toan hết sức. Thôi đừng già mồm nói dối: “mười voi không được bát nước xáo”, [AI]

great spirit, great undertakings — how can they be made as sure as the words? Though the nation has often seen the seas turn to mulberry fields; “the east has its clouds, the west its stars” — [AI]

chí khí to, công việc lớn — làm sao cho chắc chắn như lời. Cuộc nước tuy đã mấy phen dâu bể; “đông có mây, tây có sao” — [AI]

if we want help and support, a time of opening up will find it easy. The Hồng and Lạc race are brothers of one family; “living in the village, noble in the state” (honour at home and abroad) — [AI]

muốn có sức nâng đỡ, gặp lúc mở mang cũng dễ. Giống Hồng Lạc cũng anh em một họ; “sống ở làng, sang ở nước” — [AI]

these few words bind us together. I urge everyone to think it over calmly. [AI]

mấy câu gắn bó. Xin khuyên ai thong thả nghĩ mà xem. [AI]